Na tej stronie
- Kiedy i jak zacząć rozmowę o chorobie serca
- Przedszkole, od trzech do sześciu lat
- Szkoła, od sześciu do dwunastu lat
- Nastolatek
- Czego nie mówić
- Najczęstsze pytania
- Jak rozmawiać z dzieckiem o chorobie serca
- Dziecko to partner, nie bierny obserwator. Dziecko chce wiedzieć
- Słuchanie dziecka, zachęcanie do wyrażania emocji
- Praktyczne wsparcie w szpitalu i w domu
- Rozbrajanie dziecięcych lęków: jak jeszcze pomóc?
Rozmowa o chorobie serca to nie jest jednorazowa, trudna rozmowa, którą przeprowadza się raz i ma z głowy. To sposób, w jaki dziecko codziennie dowiaduje się, co się z nim dzieje, i sposób, w jaki dorośli odpowiadają na jego pytania. Poniżej znajdziesz konkretne przykłady rozmów dla trzech grup wiekowych, listę tego, czego lepiej nie mówić, i odpowiedzi na pytania, które rodzice zadają najczęściej.
Kiedy i jak zacząć rozmowę o chorobie serca
O chorobie dziecka mówi się w domu, w szpitalu i czasem przy stole, kiedy dziecko akurat nie ma się pytać. Najlepsza rozmowa to ta, która zdarza się przypadkiem, ale w bezpiecznych warunkach: w domu, na spokojnie, bez gości i bez pośpiechu. Dziecko, które usłyszy o chorobie po drodze do szpitala, boi się znacznie bardziej niż dziecko, które dostało wyjaśnienie w swoim pokoju.
Trzy zasady, które sprawiają, że rozmowa działa: mów dziecku tyle, ile faktycznie pyta, nie więcej; mów prawdę o tym, co się stanie; i zostaw otwarte drzwi, żeby mogło wrócić do tematu później.
Przedszkole, od trzech do sześciu lat
W tym wieku dziecko rozumie proste, konkretne wyjaśnienia i reaguje na codzienne sprawy. Mów krótko i w obecności dziecka, nie za plecami.
Dziecko: Dlaczego idziemy do szpitala?
Rodzic: Bo twoje serce potrzebuje sprawdzenia. Tak jak
idziemy do dentysty, kiedy boli ząb, tak teraz idziemy sprawdzić, czy serce
pracuje dobrze. Lekarz pokaże nam to na monitorze.
Dziecko: Czy to boli?
Rodzic: Nie boli. Może być troszkę niewygodne i nudno, ale
nie boli. Jeśli poczujesz, że coś jest nie tak, powiedz od razu, dobrze?
Dziecko: Czy umrę?
Rodzic: Nie. Dorosłe dzieci z wadą serca, o której mówimy,
żyją długo i normalnie. Twoje serce pracuje trochę inaczej niż serce
kolegów, ale lekarze umieją je naprawić i pomagają mu pracować. Będziemy
razem chodzić na wizyty, tak jak teraz.
Najczęstszy błąd w tym wieku to obietnica, że nic się nie stało, albo zmiana tematu, gdy dziecko wraca do pytania. Dziecko zauważy to i przestanie pytać, a potem nie powie już nic, co naprawdę myśli.
Szkoła, od sześciu do dwunastu lat
W szkole pojawiają się pytania o to, co widzą inni, i lęk, że dziecko zostanie wykluczone. W tym wieku dziecko jest w stanie zrozumieć wyjaśnienie przyczynowo-skutkowe: serce ma wadę, serce pracuje ciężej, dlatego męczymy się szybciej, dlatego czasem odpoczywamy.
Dziecko: Czy koledzy zobaczą, że idę do szpitala?
Rodzic: Mogą zobaczyć. Jeśli chcesz, powiemy im raz
w czytelni, w czterech zdaniach, co się dzieje. A jeśli ktoś zapyta, możesz
sam powiedzieć: moje serce jest chore, dlatego chodzę na kontrolę. To nie
jest wstyd, to informacja, taka jak alergia na pszenicę.
Dziecko: Czy zostanę przyjacielem?
Rodzic: Nie wiadomo, co powiedzą inni, ale wiem, że
najczęściej dzieci, które wiedzą, zachowują się normalnie. A z tobą nie
będzie inaczej, bo jesteś tym samym dzieckiem, co wczoraj.
Dziecko: Czy mogę grać w piłkę?
Rodzic: Możesz, z dwoma warunkami: robisz to bez przemęczenia
do uczucia, że brakuje ci powietrza, i mówisz mi, kiedy coś jest nie tak.
Pokaż ci, które ćwiczenia lubisz, a ja powiem, co lekarz na to.
Nastolatek
Nastolatek reaguje na chorobę inaczej niż sześciolatek. Najczęściej najbardziej irytuje go nie choroba, lecz to, że zostaje traktowany jak dziecko. Rozmowa ogranicza się wtedy do pytań o termin, o tabletki i o to, czy może pójść na basen. Taka rozmowa jest zwykle ucieczką od czegoś trudniejszego.
Rodzic: Widzę, że ostatnio często jesteś zły, i nie chcę
się wtrącać. Jeśli chcesz porozmawiać, jestem. Jeśli nie chcesz, to
również dobrze, ale powiedz wprost, że chcesz zostać sam, a nie znikaj
po cichu.
Nastolatek: Nie chcę, żebyś mnie leczył jak dziecko.
Rodzic: Masz rację, że sam decydujesz, kiedy rozmawiamy.
Ale z twoim sercem jest coś, co musisz wiedzieć, i mam prawo ci to powiedzieć,
zanim coś się stanie. Mogę nie wchodzić w szczegóły, ale nie mogę udawać,
że nic się nie dzieje.
Nastolatek potrzebuje dwóch rzeczy, których dorośli często nie dają: autonomii w tym, co dotyczy ciała, i uczciwości w tym, co dotyczy rokowania. Nastolatek, który wie, że w razie złego samopoczucia ma zadzwonić na pogotowie, nie zadzwoni z lęku, tylko z przyzwyczajenia. To jest różnica między telefonem w panice a telefonem w umowie.
Czego nie mówić
- "Nie martw się, wszystko będzie dobrze." Dziecko słyszy: nie chcecie, żebym wiedział. Zamiast tego: nie wiem, jak się skończy, ale wiem, że robimy wszystko, żeby było dobrze, i że jestem przy tobie.
- "Ty jesteś dzielny, bo się nie skarżysz." Dziecko uczy się, że ból jest naganą. Lepiej: powiedz, co boli, to pomożemy to zmienić.
- "Nie mów nikomu, to twoja sprawa." Tajemnica obciąża dziecko bardziej niż choroba. W szkole i w rodzinie musi wiedzieć, kto zawiadomiony, bo inaczej sam decyduje, komu powiedzieć, i zwykle nikomu.
- Szczegóły, o które nie prosił. Dziecko w wieku przedszkolnym nie musi wiedzieć, co dokładnie robi się w trakcie operacji. Dopowiada mu to wtedy, kiedy naprawdę zapyta.
Najczęstsze pytania
Czy powinnam mówić dziecku o chorobie od razu?
Nie od razu, ale niedługo po diagnozie. Dziecko, które nie wie, że jest chore, budzi się pewnego dnia w szpitalu i nie rozumie, co się dzieje. Strach przed nieznanym jest zwykle większy niż strach przed znaną informacją.
Co, jeśli dziecko nie pyta?
To nie znaczy, że nie myśli. Dzieci często pytają raz, a potem czekają, aż zapytasz ty. Otwórz temat sam, krótko: wiem, że masz pytania, nie musisz ich mieć teraz, ale kiedyś będę na nie gotowy.
Jak mówić o rokowaniu?
Uczciwie, ale w granicach tego, co naprawdę wiesz. Nie obiecuj, że będzie dobrze, bo nie masz takiej pewności. Obiecuj, że zawsze powiesz prawdę, gdy będzie ją można powiedzieć, i że nie zostawisz go samego z pytaniem.
Czy dziecko może chodzić do szkoły?
Tak, w większości przypadków, a szkoła powinna wiedzieć o wadzie, o lekach i o objawach, po których trzeba zadzwonić do rodziców. Warto o tym pisać wychowawcy na początku roku, zanim w szkole pojawią się plotki.
Co, jeśli dziecko mówi, że nie chce żyć?
Nie bagatelizuj tego zdania i nie zaczynaj od pocieszania. Pytaj, co ma na myśli, i czy ostatnio myślał o tym, żeby się zrobić krzywdę. Jeśli odpowiedź jest poważna, nie zostawiaj dziecka samego i nie czekaj na kolejną wizytę u kardiologa, bo sprawa dotyczy psychologii, nie serca. Zapytaj dziecko, kiedy ostatnio myślało o tym, żeby się zrobić krzywdę, czy planowało to zrobić i czy ma plan.
Czy rodzeństwo powinno wiedzieć?
Tak, w zależności od wieku i od tego, jak dzieci się ze sobą komunikują. Młodsze rodzeństwo często czuje, że coś się zmieniło, i wymyśla sobie wyjaśnienia. Daj mu prostą wersję: brat albo siostra ma chore serce, nie zrobiła tego nic złego, czasem musi jechać do lekarza.
Jak rozmawiać z dzieckiem o chorobie serca
Choroba serca u dziecka to wyzwanie nie tylko dla małego pacjenta, ale i całej rodziny. Każdy krok tego procesu niesie ze sobą mnóstwo emocji oraz trudnych pytań. Wszyscy wiemy, jak zaskakująco dojrzałe potrafią być dzieci - ale i jak bardzo potrzebują, by ktoś wytłumaczył im, co się dzieje. Wydaje się, że kluczowa jest rozmowa. Pytanie brzmi: jak ją prowadzić, by była mądra, wspierająca i niosła dziecku ukojenie, a nie lęk?
Dziecko to partner, nie bierny obserwator. Dziecko chce wiedzieć
Dorośli mają tendencję do traktowania dziecka trochę z góry - zakładając, że nie zrozumie, nie przeboleje albo nie powinni go martwić. Tymczasem należy pamiętać, że nawet kilkulatek jest podmiotem sytuacji. Już najprostszy przekaz, dostosowany do wieku i języka, pozwala mu trochę okiełznać nieznaną rzeczywistość. Dobrze postawić się w jego sytuacji i spojrzeć na szpital czy leczenie oczami malucha, który w napięciu czeka na wszystko, co się wydarzy. Nawet maluchy, które dopiero uczą się mówić, potrzebują być oswojone z tym, co je czeka. Wyjaśniajmy im w prosty sposób, czym jest szpital, leczenie i przyjmowanie leków
Otwarta, dostosowana do wieku rozmowa, czyli jak pomóc dziecku zrozumieć proces leczenia
Nie istnieje jedna uniwersalna instrukcja - inaczej rozmawiamy z przedszkolakiem, inaczej z nastolatkiem. Dzieci młodsze potrzebują krótkich i prostych wyjaśnień, w stylu: „pani doktor naprawi twoje serduszko”, „po tym zabiegu będziesz czuć się lepiej”. Powiedzmy, że po operacji obudzi się już z naprawionym sercem, a jego klatka piersiowa będzie ładnie zaszyta. Blizna z czasem pięknie się zagoi, często pozostawiając jedynie drobną kreseczkę. Ważne jest, by rozwiać dziecięce obawy o zniekształcenie ciała czy utratę części siebie. Starsze - wymagają więcej informacji, mają prawo do zadawania pytań i uzyskania na nie konkretnych odpowiedzi. Lepiej nie wyprzedzać faktów, ale też nie unikać trudnych tematów.
Podczas rozmowy warto:
❤️dostosowywać treść do możliwości dziecka,
❤️zachować łagodność i spokój,
❤️ nie tworzyć napięcia niepotrzebnymi emocjami,
❤️ przyznać się, jeśli coś może być bolesne lub nieprzyjemne - dzieci naprawdę doceniają szczerość!
Słuchanie dziecka, zachęcanie do wyrażania emocji
Zanim zaczniemy tłumaczyć, warto po prostu posłuchać, co dziecko samo czuje i jakie pytania zadaje. Może to być niepokój, złość, smutek, a czasami dramatyzowanie lub - przeciwnie - ucieczka w żarty albo bajki. Dzieci na własny sposób interpretują emocje i budują swoje strategie radzenia sobie. Przyjmijmy te zachowania, nie negując ani nie oceniając ich. Zapewnienie, że są dla ciebie ważne jego myśli i uczucia, da dziecku poczucie akceptacji, a więc bezpieczeństwa.
Mówienie prawdy buduje zaufanie
Kuszące bywa „łagodzenie” rzeczywistości, lecz mijanie się z prawdą, nawet w najlepszych intencjach, często przynosi odwrotny skutek. Gdy dziecko doświadczy nieoczekiwanych trudności, poczuje się oszukane. Nic nie osłabia zaufania szybciej niż chwila, w której okazuje się, że to, co mama lub tata obiecywali, nie pokrywa się z rzeczywistością. Rozmowa o chorobie czy operacji - uczciwa i na tyle otwarta, na ile pozwala wiek dziecka - to inwestycja w zaufanie na przyszłość.
Praktyczne wsparcie w szpitalu i w domu
Nowe miejsce, zmiana rutyny i tłum lekarzy mogą przestraszyć każdego. Wyzwanie polega na tym, by nie robić z choroby tematu tabu. Jeśli czeka was operacja, przygotujcie dziecko informacyjnie: co się wydarzy, kto będzie przy nim, że lekarze będą je chronić i, co najważniejsze, że nie będzie odczuwało bólu podczas zabiegu, bo będzie spało. Zadbaj o prostotę przekazu i unikaj groźnie brzmiących szczegółów.
Warto też:
- korzystać z bajek lub opowiadań terapeutycznych, by omówić lęki,
- w razie potrzeby sięgnąć po wsparcie psychologa,
- traktować pytania poważnie, nawet gdy brzmią naiwnie,
- unikać stygmatyzowania dziecka lub sugerowania, że choroba to wina kogokolwiek.
Rozbrajanie dziecięcych lęków: jak jeszcze pomóc?
Każde dziecko ma prawo do swojego czasu na oswojenie się z chorobą - te najmłodsze potrzebują przekazu niedalekiego w czasie, żeby nie żyć w napięciu za długo, starsze natomiast wolą mieć chwilę na przetrawienie i samodzielne zadanie pytań. Absolutnie nie warto pozwalać na przypadkowe „doedukowanie się” poprzez internetowe fora - zamiast tego proponujmy rozmowę w atmosferze wsparcia, która nie generuje zbędnego lęku.
Pamiętajmy, nie należy uciekać przed tematem choroby, w efekcie zostawiając dziecko same z domysłami. Największym prezentem w trudnych momentach jest szczerość oraz obecność - być tu i teraz, z gotowością do wsłuchania się w najprostsze, czasem najtrudniejsze, dziecięce pytania.
Jak taka rozmowa powinna wyglądać w praktyce tłumaczy Dr. Nauk Humanistycznych Justyna Dubiel - specjalistka psychologii klinicznej.
Dr n. hum. Justyna Dubiel - psycholog kliniczny, ukończyła UŚl w 1989 r. Specjalizuje się w pomocy psychologicznej dzieciom chorym somatycznie i ich rodzinom. Posiada specjalizację I st. (1992) i doktorat (2005) z psychologii zdrowia. Pracuje w GCZD Katowice (m.in. Onkologia, Kardiologia), gdzie jest Koordynatorem Psychologów i Pełnomocnikiem Praw Pacjenta. Wykładowca GWSH. Autorka 20 publikacji i bajki „Wyprawa po skarb zdrowia”. Redaguje „OnkoOkey”.
Rozmowę warto zacząć wcześniej, niż wydaje się potrzebne. Zanim padnie pytanie, co mu jest, przyda się jak zaakceptować chorobę dziecka oraz jak wspierać rozwój dziecka z wadą serca. W razie wątpliwości, czy dziecko jest chore, zacznij od jak rozpoznać wrodzoną wadę serca u dziecka.
